Archive for the ‘ღვინის ისტორიიდან’ Category

ქვევრი

ქვევრი ღვინის დაყენებისა და შენახვისათვის გამოიყენება. იგი მზადდება თიხისაგან, რომელიც სპეციალურ წვასა და დამუშავებას გადის. ღვინის ტემპერატურის შესანარჩუნებლად, დამზადებული ქვევრი მიწაში ეფლობა; მასში ჩასხმული ყურძნის წვენი ღვინის საბოლოო დაყენებამდე ჰერმეტულად ილუქებოდა, მას მხოლოდ მორევისას და ჭაჭის მოსახდელად ხსნიდნენ. დღესდღეობით ქვევრში ღვინოს იშვიათად აყენებენ, მას მხოლოდ ღვინის შენახვის ფუნქცია აქვს;

არქეოლოგიური გათხრებისას, ქვევრის კულტურა უძველეს ფენებშია აღმოჩენილი. არსებობდა აგრეთვე ქვევრის ეკლესიისადმი შეწირვის ტრადიცია. ეკლესია - მონასტრებში დღესაც შეხვდებით ძველისძველ ქვევრებს.

ქართული ვაზი

ქართული ვაზი ისტორიით ერთ-ერთი უძველესია ევროპაში. დღეისთვის ნაპოვნი ყველაზე ადრეული ნიშნები მევენახეობისა და ღვინის წარმოებაზე მიუთითებს საქართველოში ღვინის კულტურის არსებობაზე დაახ. 7000 წლის წინ, რაც საქართველოს ღვინის სამშობლოს სტატუსს ანიჭებს.
ყველაზე განთქმული მევენახეობით საქართველოს რეგიონებს შორის არის კახეთი (რომელიც იყოფა თელავისა და ყვარელის მიკრორეგიონებად), მას მოჰყვება ქართლი, იმერეთი, რაჭა-ლეჩხუმი და ქვემო სვანეთი, ასევე აფხაზეთი.

ქვემო ქართლის ტერიტორიაზე არქეოლოგიური გათხრების დროს აღმოჩენილ იქნა ყურძნის წიპწები, რომელიც ძვ.წ. 7-6-ე ათასწლეულებს განეკუთვნება და ენეოლითური პერიოდით თარიღდება. 6-5-ე ათასწლეულებით ჩვენს ერამდე დათარიღდა ანაკლიის დიხა-გუძუბაში აღმოჩენილი წიპწები, რის შედეგადაც დადასტურდა, რომ ჯერ კიდევ ნეოლითის დროს, როგორც აღმოსავლეთ, ისე დასავლეთ საქართველოში იცნობდნენ ვაზის კულტურას და მას საკმაოდ დიდი როლი ეკავა ადვილობრივი მოსახლეობის სამეურნეო ცხოვრებაში. ასევე ნაპოვნია კულტურული ვაზის უშუალო წინაპარი - გარეული ვაზი-კრიკინა (უზურვაზი), რომელიც დღეს წითელ წიგნშიც არის შეტანილი. ეს კი იმის მაჩვენებელიც არის, რომ გარდა ვაზის კულტურისა, მევენახეობის კულტურამ აქ ყველა მისთვის დამახასიათებელი საფეხური გაიარა.
გარდა ამისა, საქართველოს ტერიტორიაზე აღმოჩენილია ენეოლითის დროინდელი ძველისძველი მარანი, აქ ღვინის შესანახად გამოიყენებოდა უზარმაზარი, მიწით დაფარული თიხის ქვევრები. აგრეთვე აღმოჩენილია ოქროს, ვერცხლის, ბრინჯაოს ფიალები. განსაკუთრებით აღსანიშნავია ალაზნის ველის სამაროვნები (ძვ.წ. III-II ათას.). ამ მხრივ ძალიან მდიდარია მტკვარ-არაქსის კულტურის ქართული კერები. გათხრების შედეგად აღმოჩენილია მცხეთის რაიონის მახლობლად (ბაგინეთში) სხვადასხვა კერამიკული ჭურჭელი, რომელიც თარიღდება ძვ.წ. IV-III ათასწლეულებით. ბორჯომში ნაპოვნია 11, ვარძიაში კი - 100-მდე ქვევრი, რომელთა შორის ერთ-ერთი იყო ორმაგკედლიანი, თერმოსის მსგავსი, რაც თავისთავად უნიკალური მოვლენაა და მეტყველებს იმაზე, რომ მისი ავტორები კარგად იცნობდნენ ქიმიას, ფიზიკას და სხვა საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებს.
ჩვენი მატერიალური მემკვიდრეობა აგრეთვე იცნობს: ყურძნის სასხლავ სპეციალური დანებს, ღვინის დასაწურ მოწყობილობებს, თიხის და ლითონის ჭურჭელს, სხვადასხვა ფორმისა და სახის სასმისებს, ღვინის დასაყენებელ და შესანახ ქვევრებს და სხვა. ეს კულტურული კერები მდებარეობენ, როგორც დასავლეთ, ასევე აღმოსავლეთ საქართველოს ტერიტიაზე. კერძოდ: შულავერი, მცხეთა, თრიალეთი, ბიჭვინთა, ალაზნის ველი, მესხეთი და სხვა. მეღვინეობის ამსახველი სხვადასხვა ორნამენტებიან ჭურჭელი აღმოჩენილია სამთავისში, იყალთოში, ზარზმაში, გელათში, ნიკორწმინდაში, ვარძიასა და საქართველოს სხვა რეგიონებში.
განსაკუთრებული აღნიშვნის ღირსია თრიალეთის კულტურა (ძვ.წ. III-II ათასწ.), სადაც უნიკალური ღვინის თასები , ბარძიმები, დოქები და სხვა სახის ჭურჭელია აღმოჩენილი. მათ შორის გამორჩეულია ვერცხლის ცნობილი თასი, რომელზეც გამოსახულია რელიგიური რიტუალი, რაც ღვინის თანხლებით სრულდებოდა და საკმაოდ მასშტაბური უნდა ყოფილიყო ორნამენტული კომპოზიციის მიხედვით. აგრეთვე აღსანიშნავია, ოქროს თასი, რომელიც მოპირკეთებულია სხვადასხვა სახის პატიოსანი თვლებით. ასეთი ბარძიმები უმთავრესად მათრობელისითხის - ღვინის დასალევად გამოიყენებოდნენ. ამაზე მიუთითებს მათ ზედაპირზე დალექილი ნარჩენებიც.

ვაზის კულტთან არის დაკავშირებული ქრისტიანობის გავრცელებაც საქართველოში. როცა წმინდა ნინომ, საკუთარი თმით ვაზისგან შეკრა ჯვარი და იმით უქადაგა ქართლოსის ნათესავთ ქრისტეს რჯული. საფიქრებელია, რომ ვაზის ჯვარი წარმართულ საქართველოშიც ღვთაებრივ სიმბოლოდ, საიდუმლოს ზიარად ითვლებოდა, რისი ჯვარად ქცევაც ერის სულიერების უმაღლეს ცოდნასთან ზიარების ნიშანი იყო. აღსანიშავია, რომ საქართველოს გორდა, არც ერთ ქრისტიანულ ქვეყანაში არ არსებობს ”ვაზის ჯვრის კულტი”.

ილია იაკობიძე

საწნახელი

ყურძნის დაწურვა საქართველოში უმთავრესად მამა-პაპური წესით, ფეხით წარმოებს საგანგებო ჭურჭელში _ საწნახელში. საწნახელი გვხვდება ხის, ქვისა და ქვიტკირის. ქვიტკირის საწნახელი განსაკუთრებით დამახასიათებელია ქართლ-კახეთისათვის. აქვეა გავრცელებული ხის საწნახელი, რომელიც არც თუ იშვიათად იმერელი ოსტატების მიერაა დამზადებული. დასავლეთ საქართველოში უმთავრესად ხის საწნახელი გამოიყენება, თუმცა აქა-იქ მთლიანი ქვისაგან (მონოლითისაგან) გათლილი საწნახელიც დასტურდება.

მე-19 საუკუნის მეორე ნახევრის მასალებითაც აღმოსავლეთ საქართველოს უმრავლეს რაიონებში (დუშეთის, თიანეთის, თელავისა და სიღნაღის მაზრებში და გორის მაზრის აღმოსავლეთ ნაწილში) ქვიტკირის საწნახელი ჭარბობდა ხისას და მხოლოდ დასავლეთ საქართველოს მომიჟნავე რაიონში (გორის მაზრის დასავლეთ ნაწილში) უფრო ფართოდ ხის ნავი იყო გავრცელებული.

ხის საწნახელი, ჩვეულებრივ, ცაცხვის (უფრო იშვიათად წაბლის, თელისა და სხვ.) ხის გულამოღებულ და საგანგებოდ გათლილ მორს წარმოადგენს. საქართველოში იგი სხვადასხვა სახელწოდებითაა ცნობილი: ნავი (ქართლ-კახეთი), საწნახელი (ქართლი, იმერეთი, გურია, რაჭა), ოჭინახ (სამეგრელო), ხორგო (რაჭა-ლეჩხუმი), ხაპი (რაჭა).

საქართველოს მარნებში სხვადასხვა სიდიდისა და ტევადობის საწნახლებს ვხვდებით. მცირე ზომის საწნახლიდან, რომელიც 20_40 ფუთ ყურძენს იტევს, ვიდრე 3000 ფუთის ტევადობის საწნახლამდე. უფრო ხშირია 80_100 ფუთიანი საწნახელი. საწნახლის სიგრძე ოთხიდან ათ არშინამდე მერყეობს.

უზარმაზარი საწნახელის ნახატი შემოგვინახა XVII საუკუნის იტალიელი მისიონერის კასტელის ჩანახატების ალბომმა. სურათზე ჩანს, რომ საწნახელს კიბე აქვს მიდგმული, მზიდავები ამ კიბით ადიან და საწნახელში ცლიან ყურძნით სავსე გოდრებს.

ხის საწნახლის ტიპოლოგიური კლასიფიკაცია ემყარება შემდეგ ნიშან-თვისებებს: ა) საწნახლის მოყვანილობა, მისი ღრუს თავისებურება. ბ) თავ-ბოლოს გამოყვანის თავისებურება და თავის შეკვრის წესი. გ) ტკბილის გამოსასვლელი ჭრილისა და ბაქანის (ინდურის) თავისებურება.

მოყვანილობის მიხედვით ერთმანეთისაგან ვანსხვავებთ საწნახლის გაკუთხულ, მრგვალ და ნახევრადგაკუთხულ სახეობებს. გაკუთხულ საწნახელს აქვს სწორად, ბრტყლად გათლილი, ოდნავ დაქანებული გვერდები. ამგვარი საწნახელი უფრო ხშირად ერთი მორიდანაა გამოთლილი: თავები ანუ შუბლები თავისივე ხისა აქვს. თავებს მეტი სიმტკიცისთვის მუხის ან წაბლის უღლებს უკეთებენ. უღელი ხის ჩარჩოა, გვერდებიდან სოლებით გამაგრებული.

მრგვალ საწნახელს გარედან მორის მოყვანილობა აქვს შერჩენილი და მისი ღრუც მომრგვალებულია. ამგვარი საწნახელი უფრო ხშირად “თავგამოყენებულია” _ ბოლოებში ჩასმული აქვს მთლიანი ან 2-3 ნაწილისგან შედგენილი თავები. იშვიათად ვხვდებით, აგრეთვე მთლიანი ხისგან გამოთლილ, “თავგამოუყენებელ მრგვალ საწნახელს.

თავგამოყენებელი საწნახლები განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან თავისა და ბოლოს შეკვრის თავისებურებით. ცნობილია თავის შეკვრის, ანუ როგორც იმერეთში ამბობენ, “თავის გაფსკვნის” ორი ძირითადი წესი: თავის შიგნიდან გამოყენებისა და თავის ზემოდან ჩადგმის წესი.

შიგნიდან თავგამოყენებული საწნახელი დამოწმებულია გურიაში, სადაც ის ცნობილია “თავგამოდებული”, აგრეთვე “როგოგამოყენებული” საწნახლის სახელით. როგოგამოყენებულ საწნახელს წინა ნაწილი, ე.წ. როგო, შიგნიდან აქვს მორგებული საგანგებოდ გაკეთებულ საფეხურის მაგვარ ამონაჭერზე. როგოს გასამაგრებლად მის ნაპირებს ტკბილში აზელილი ნაცრით ლესავენ. ზოგჟერ მიმართავენ კანაფის მეშვეობით როგოს დამატებით გამაგრების ხერხს. როგოს შუა ადგილას გახვრეტენ და კანაფს გაუყრიან. კანაფის ერთ ბოლოზე მოაბამენ ჩხირს, რომელიც შიგნიდან არის გამოდებული როგოზე, კანაფის მეორე ბოლოზე გამობმულია ჟოხი, რომელიც გარედან ებჟინება საწნახელს.

ზემოდან თავჩადგმული საწნახელის ბოლოები, ჩვეულებრივ სამი ნაწილისგანაა შედგენილი. ორი ნახევარწრისებური ფორმის ხის ნაჭერია (დასავლეთ საქართველოში ფალანგებად წოდებული), მესამე კი _ მათ შორის ჩაჭედილი ვიწრო სოლისებური საჭექი ანუ “შუანა საფსკრავი”. აღმოსავლეთ საქართველოში სატიხარ ფიცრებს სართაულები ეწოდება. შუბლები გარედან ვიწრო ლატანით (ხმალა) მაგრდება “საფსკრავი რომ არ მოირყას, მჭიდროდ იჟდეს საწნახლის თავსა და ბოლოში, მას კარგად გამომშრალ ხისგან აკეთებენ. ამისთვის გამოიყენება ცაცხვის ხე (იმერეთი, რაჭა), აგრეთვე წაბლი (სამეგრელო).

გაკუთხული საწნახელი გავრცელებულია ქართლ-კახეთსა და ზემო იმერეთში. მრგვალი საწნახლის ინტენსიური გავრცელების არეალი მოიცავს გურია-სამეგრელოს, რაჭა-ლეჩხუმს და ქვემო იმერეთს.

აღსანიშნავია, რომ საქართველოში გავრცელებული საწნახლის ტიპები გარკვეულ კავშირს ამჯღავნებს ღვინის ადგილობრივ ტექნოლოგიასთან. მთხრობელები მოუთითებენ, რომ ვიწროპირიანი, მორის მოყვანილობაზე დატოვებული და შიგნიდან მომრგვალებული საწნახელი კარგადაა მომარჟვებული ღვინის დასადუღებლად (“საწურად გაკუთხული ჟობს, სადუღრად კი _ მრგვალი”). დასავლეთ საქარტველოს კუთხეებში (გურია-სამეგრელო, რაჭა-ლეჩხუმი, ქვემო იმერეთი) იგი ასრულებს არამარტო ყურძნის დასაწურ, არამედ აგრეთვე, ღვინის დასადუღებელი ჭურჭლის დანიშნულებას.

ხის საწნახლის მნიშვნელოვან მახასიათებელს წარმოადგენს ინდურისა და ტკბილის გამოსასვლელი ჭრილის თავისებურება. ჩვენ გამოვყობთ ინდურ-სადინარის სამ ვარიანტს: 1. კახურს, 2. ქართლურ-იმერულს (რაჭა-ლეჩხუმურს), 3. გურულ-იმერულს.

1. კახური ნავის სადინარი წარმოადგენს ხის ან ტყავის მილს. მილი ჩასმულია ხვრელში, რომელიც დატანებულია ნავის კედლის ძირში შუა ადგილას. თვით ნავს ფსკერზე გაკეთებული აქვს ღარები ტკბილის სადენად. წინიდან ბაქანი აქვს დაკრული ყურძნიანი გოდრების დასადგმელად. გარდა ბაქნიანი ნავებისა, გვხვდება უბაქნო ნავები.
2. სხვადასხვაგვარად აქვთ მოწყობილი ინდური და ტკბილის სადინარი ხვრელი ქართლურ და იმერულ (რაჭა-ლეჩხუმურ) საწნახლებს: ტკბილის გამოსასვლელი ჭრილი დატანებულია საწნახლის თავის ძირში; ხვრელიდან გამოსული ტკბილი გადმოდის საწნახლის წინ წამოშვერილ ბაქანზე _ ინდურზე, რომელიც შუაში დაღარულია ტკბილის სადენად.
3. გურულ და მეგრულ საწნახლებს ინდური და ტკბილის გამოსასვლელი ხვრელი ხშირ შემთხვევაში არა აქვთ.

ინდურ-სადინარის თითოეულ ვარიანტს ტკბილის ფილტრაციის განსაზღვრული წესი შეესატყვისება: კახურ ნავში, რომელსაც სადინარი გვერდზე აქვს დატანებული ტკბილი იფილტრება საწნახლის სიგრძეზე ჰორიზონტალურად გადებული ლასტის ან საგანგებოდ დახვრეტილი ფიცრის-ტუპკირის მეშვეობით, რომელზედაც შლიან ჩადუნას, შალაფას ან ცოცხმაგარას. იმერულ და რაჭულ საწნახლებში და ხშირ შემთხვევაში ქართლურ ნავში, რომელთაც ტკბილის სადინარი ხვრელი თავში აქვთ გაკეთებული, ფილტრაცია წარმოებს სადინართან მოთავსებული “ციცხვის” (ლერწების კონა) დახმარებით; სამეგრელოში, სადაც უსადინრო საწნახლებია გავრცელებული, დამკვიდრებულია ტკბილის ფილტრაციის სრულიად განსხვავებული წესი: საწნახლის ბოლო ნაწილი ნედლი გვიმრით გადაიტიხრება, დაწურული ტკბილი საწნახლის დაბალ ნაწილში გროვდება (საწნახელი ოდნავ დაქანებით დგას ხის “ძეკვებზე”), საიდანაც ხირკეთი (ყელიანი გოგრისაგან დამზადებული ჭურჭელი) კოკაში გადაასხამენ, იქედან კი ლაგვანში გადაიტანენ..

ხის საწნახელი ქართულ წერილობით ძეგლებში პირველად ნიკორწმინდის სიგელში (XI ს.) მოიხსენება. უფრო ადრეული ხანის ძეგლებში ტერმინი საწნახელი აღნიშნავს როგორც ყურძნის დასაწურ ჭურჭელს, ისე ზეთის გამოსახდელ ჭურჭელს თუ ხელსაწყოს. ამასთან ზოგჟერ ნათელი არ არის რა მასალისგან დამზადებულ საწნახელთან გვაქვს საქმე. ბუნებრივია ვიფიქროთ, რომ საქართველოში, მევენახეობა-მეღვინეობის უძველესი ტრადიციების ქვეყანაში, რომელსაც ხე-ტყის მნიშვნელოვანი რესურსები გააჩნდა, ხის საწნახელი ადრეულ ხანაშივე იქნებოდა გამოყენებული. ამაზე მიუთითებს ისეთი არქეოლოგიური მარნების არსებობა, სადაც ნაპოვნია დიდი ქვევრები, ხოლო ქვის საწნახლები აღმოჩენილი არ არის.

ქვიტკირის საწნახელი

ქვიტკირის საწნახელი, როგორც ვთქვით, უპირატესად აღმოსავლეთ საქართველოს რაიონებშია გავრცელებული, სადაც ისინი ხშირად დახურულ მარნებშია მოთავსებული. ჩვეულებრივ, საწნახელი მარანზეა ხოლმე მიშენებული. მარნის კედლები გამოყენებულია საწნახლის კედლებად, ხოლო თვით საწნახელს ორი კედელი აქვს ამოყვანილი. არც თუ იშვიათად ვხვდებით აგრეთვე ვენახში განცალკევებით მდგარ ქვიტკირის საწნახელს, რომელიც ღია ცის ქვეშ იმყოფება, ზოგჟერ კი მსუბუქ ნაგებობაშია (თივით ან წალმით წახურული ქოხი თუ ფარდული) მოთავსებული. ამგვარ საწნახლებს იხსენიებს ყონდურელოვი ქართლის მევენახეობა-მეღვინეობისადმი მიძღვნილ თავის ნარკვევში (მე-19საუკუნის მიწურული). ცნობილია, რომ სახლ-კარისაგან და მარნისაგან დიდი მანძილით დაშორებულ ვენახებში ყურძენი ადგილზევე იწურებოდა და ტკბილი მარანში ურმით გადაჰქონდათ. რიგ კუთხეებში (ქართლ-კახეთი, რაჭა) ტკბილის გადასატან ჭურჭლად გამოიყენებოდა მოუკუპრავი თხიერი (ქეშელი). ვენახებში ეულად მდგარი ქვიტკირის საწნახლების არსებობა გვიანფეოდალური ხანისა და უფრო ადრეული ეპოქის არქეოლოგიური მასალებითაც დასტურდება. სპეციალისტები ფიქრობენ, რომ ვენახში ყურძნის დაწურვა  და ტკბილის სახით მისი წაღება საშუალებას აძლევდა მეურნეს თავიდან აეცილებინა ტრანსპორტირების დროს ყურძნის დაზიანება და აგრეთვე მისი დაწურვის დაყოვნება, რაც ღვინის ხარისხის გაუარესებას იწვევს.

აღმოსავლეთ საქართველოში გავრცელებული საწნახლები ხშირად ორგანყოფილებიანია. ერთი განყოფილება წითელი, ხოლო მეორე _ თეთრი ყურძნის საწურავადაა განკუთვნილი. ტკბილის სადინარი ხშირ შემთხვევაში შუა-წელში აქვს გაკეთებული და დაქანება ორივე ბოლოდან იწყება. საწნახელს წინ ბაქანი აქვს მიშენებული, რომლებიც გოდრების დასადგმელად გამოიყენება. ძირში მრგვალი მილი აქვს დატანებული, რომელიც წინ ბაქანში გამოდის.

დასავლეთ საქართველოში გავრცელებულ ქვიტკირის საწნახლებს ტკბილის სადინარი უპირატესად თავში აქვთ გაკეთებული.

ქვიტკირის საწნახლებს ადგილობრივი ხელოსნები _ კალატოზები აშენებდნენ. საშენ მასალად გამოიყენებოდა რიყის ქვა, ფილაქვის ნატეხები. გასამაგრებლად – კირხნარი და დუღაბი.

აშენების პროცესი კახეთის ეთნოგრაფიული მასალების მიხედვით შემდეგნაირად წარმოგვიდგება: საწნახლის საძირკველში ჩაასხამდნენ დუღაბს. შემდეგ ქვებს ჩააწყობდნენ, ზედ კირქვიშას გადალესავდნენ, ზედაპირს შიმშით გაუსწორებდნენ და კედლების ამოყვანას შეუდგებოდნენ: ქვას რამდენიმე პირად აწყობდნენ, ქვებსშორის დარჩენილ ცარიელ ადგილს ხიჭით ავსებდნენ, თითოეული პირის ამოყვანის შემდეგ ზედაპირს ქაფჩით ლესავდნენ. აშენებული საწნახლის შიდა პირი საბოლოოდ კირქვიშით გაილესებოდა. კირქვიშას მარნის წინ გამართულ “ქვიშის კალოზე” ამზადებდნენ. კალოზე ცხავში გაცხავებულ კირს დაყრიდნენ, ზედ წყალს დაასხამდნენ და ქვიშას აურევდნენ. ძველად, როგორც ჩანს, საწნახლის გასალესად რძე (ან რძით განზავებული ხსნარი) უხმარიათ, რასაც ქართლში ჩაწერილი ლექსის შემდეგი ნაწყვეტი მოწმობს: “თავს საწნახელი დამადგი, პირი მოულესე რძითო”.

ქვის საწნახელი

მე-19 საუკუნეში მეღვინე ლ. ჟორჟაძე, აღნიშნავდა რა ქვიტკირის საწნახლის ზოგიერთ ნაკლს, მასთან შედარებით უპირატესობას თლილი ქვით ნაშენ საწნახელს ანიჭებდა. ლ. ჟორჟაძის მტკიცებით, ქვიტკირის საწნახელი “პირველ დაწურვაში” გემოს აძლევს ყურძნის წვენს; გარდა ამისა, კირი, რომლითაც ილესება საწნახელი, მავნებელია ღვინისათვის.

თლილი ქვით ნაშენი საწნახელი, როგორც მე-19 საუკუნის მასალებიდან ჩანს, გავრცელებული ყოფილა ქართლში, კერძოდ დუშეთის მაზრაში, სადაც მას ზოგიერთი მეურნე იყენებდა.

ეთნოგრაფიულ ყოფაში დამოწმებული ქვის საწნახლები უპირატესად მონოლითისგანაა დამზადებული. იშვიათად ვხვდებით ნაწილებისგან შედგენილ ქვის საწნახელს, რომლის ძირი და კედლები ცალკე ნაჭრებისაგანაა გაკეთებული.. ქვის საწნახელი ხშირ შემთხვევაში ქვიტკირისაზე უფრო მოკლეა; მისი ძირი ფორმით კვადრატს უახლოვდება.

ქვის საწნახლებს ხელოსნები _ ქვის მთლელები თლიდნენ. ქვის საწნახლები ფართოდ იყო გავრცელებული აღმოსავლეთ საქართველოში _ ქართლში, კახეთსა და ქიზიყში. დასავლეთ საქართველოში გვხვდება ძირითადად იმერეთში (ოკრიბა).

საქართველოს ტერიტორიაზე აღმოჩენილი უძველესი ქვის საწნახლები ადრეელინისტური ხანით (ძვ. წ. IV – III სს.) თარიღდება. ისინი კლდეშია ნაკვეთი. თითოეულს, გარდა ყურძნის დასაწური მოედნისა, აქვს ტკბილის მოსაკავებელი აუზი, რომელიც ძირითად განყოფილებასთან კლდეშივე ამოკვეთილი სადინარითაა დაკავშირებული.

(ლევან გაბუნიას სტატიიდან “საწნახელი”)

მარნის ნაირსახეობა

tradiciam bolo dromde Semoinaxa nairgvari marani, romlebic qveynis bunebriv-sameurneo pirobebis mravalferovnebis Sesabamisad, met-naklebi TaviseburebiT xasiaTdeba. maT Soris gamoiyofa ori ZiriTadi tipi: Ria marani da daxuruli marani pirveli maTganis specifikas Seadgens Ria cis qveS, miwaSi Cafluli qvevrebi. sakuTriv maranSi ki moTavsebulia yurZnis fexiT dasawuri xorgo-sawnaxeli da meRvineobis sxva WurWeli. xolo meore tipis maranSi qvevrebic moqceulia SigniT, “gadaxurulSi”, iseve, rogorc meRvineobis danarCeni inventari.

Ria marani

Ria marnis gavrcelebis areali mxolod dasavleT saqarTvelos moicavs. igi xSiria imereTSi, qvemo raWaSi, leCxumSi (rionis xeobaSi), guriaSi, naklebi sixSiriT gvxvdeba samegreloSi.

Ria marnis erT-erT ZiriTad komponents Ria cis qveS gamarTuli Wurebis adgil-samyofeli warmoadgens, romelsac aqvs sakuTari saxelebi: WurisTavi (imereTi, raWa-leCxumi da guria), olagvane –“saqvevre” (samegrelo). imereTis zog sofelSi aseve dasturdeba termini “saWure”.

imereTsa da raWa-leCxumSi Ria marnis zogadi saxelwodebaa Wurmarani. es termini xSirad ixsenieba gviani feodaluri xanis dasavleT saqarTvelos istoriul sabuTebSi.

eTnografiuli monacemebis mixedviT, Wur-marani dasavlur qarTuli kar-midamos ganuyreli nawilia. metwilad gamarTulia momaRlo adgilas . mevenaxeTa dakvirvebiT WurisTavze “haeri unda muSaobdes”, amasTanave wvimis wyals yvela mxridan unda ”iwuravdes”. WurisTavi sufTa adgilia da saqoneli rom ar Sevides, xSirad mesriT an Sqmeris cocxali RobiT aris SemosazRvruli.

imisTvis, rom Wurebs mzem ar daxedos da Rvino ar waaxdinos, WurisTavi sagangebod aris daCrdiluli. tradiciuli saCrdilobelia komSis, Txilis an rcxilis xeebi _ Wurebis irgvliv Semorguli da erTmaneTze totebiT gadayvanili.

imereTsa da raWa-leCxumSi WurisTavze gansakuTrebiT moswonT komSis buCqebis dargva, radgan is mravali RirsebiT gamoirCeva. komSis buCqnars kargi Crdili aqvs, amasTan es xe sufTaa, matls iSviaTad iCens. rac mTavaria misi fesvebi miwaSi Rrmad da sworad midis, ris gamoc Wurebs dazianeba ar emuqreba. misi foTlebi Wurebis farflis mosarecxad da Rvinis brkis mosawmendad moixmareba, TviT nayofs ki RvinisaTvis sasiamovno sunis misacemad Wuris kedels Seaxexaven.

raWaSi Wur-maranze zafxulobiT mudmivi CrdilisTvis mis Soriaxlosac irgveba xeebi: metwilad kopiti, romelic Crdiliania, “usuno”, sufTa da lamazi, amasTan “zrdaSi damyoli”. imereTSi ki WurisTavs xSirad broweulis buCqebic amSvenebs.

WurisTavze Wurebis ganlagebis garkveuli wesi SeimCneva: didi, “Casavali” Wurebi Cayrilia sawnaxelTan axlos, dawuruli yurZnis tkbili pirdapir rom miuSvan WurebSi. maT saSualo zomis Wurebi mosdevs, sul bolos ki wvrili qvevrebia moqceuli.

Ria cis qveS Cayril Wurebs Tavi saimedod exureba. WurWels pirze jer afareben “safens”: esaa xis Txeli kanis “ofiWo”, mokupruli tyavi an biis, vazis, Tu nigvzis foTlebi. mas zemodan daedeba xis mrgvali sarqveli, badimi anu rogo, sarqvelze Tixis sqeli fena “daikvereba”. es Tixa rom ar daskdes, mas fxvieri miwa waeyreba. amgvarad Tavdaxurul WurWelSi wvimis wveTic ki ver Cava.

WurisTavs zed ekvris marani, romelic nairgvaria, rogorc masalis, ise konkretuli Taviseburebebis mixedviT. maT Soris gamoirCeva xis marani, romelSic gabatonebulia Semdegi saxeobani.

  1. ukedlebo farRalala farduli _ miwaSi dasobili muxis msxvili boZebi, yavris an korolis saxuraviT gadaxuruli. marnis am umartives saxeobas zogjer mxolod cali mxridan, “saniavodan” Tu aqvs lamfa akruli. misi inventari ZiriTadad xorgo-sawnaxliT amoiwureba. es saxeoba Cveulebriv, saxeldaxelo daniSnulebisaa. amgvari marani mTel dasavleT saqarTveloSia gavrcelebuli.
  2. sami mxridan daxuruli, “pirRia” marani – mas mxolod “zurgi” da ori “gverdi” aqvs, xolo “win piri Wurebisaken Riaa”. marani ise dgas, rom “qvena qari ar urtyamdes wina pirs, zamTarSi Tovlma ar aavsos”. es saxeoba meRvineobis mravalricxovan inventarsac itevs da amasTan WurebTan misadgomadac marjve da mosaxerxebelia. amgvari marani xSiria imereTSi, naklebad gvxvdeba raWa-leCxumSi.
  3. oTxive mxridan daxuruli marani orgvaria: ficruli da Zeluri. tradiciulia Zeluri marani, romelic ficrulTan SedarebiT sagrZnoblad ufro mkvidria da moxdenili. imeruli eTnografiuli monacemebis mixedviT misi kedlebi muxis an wablis gamZle saZirkvelzea amoyvanili. orad gapobili muxis moris Zelebi Signidan sworia _ “ficruli”, garedan ki lamazad “gakuTxul-gasukuli”. xis kotebiT erTmaneTze mWidrod daSenebuli Zelebi kuTxeSi yelebiTaa gadaWdobili. marnis kedlebi zemodan Sekrulia xis sartyelebiT, romelTac yavris an kramitis gawyobili saxuravi aqvs. marans winidan, WurisTavis mxridan Sebmuli aqvs sada ficruli kari, erT-erT kedelSi ki patara sarkmeli, “sasinaTloa” datanebuli. zog marans aqvs ukana karic, saidanac WurisTavze gauvlelad, yurZens Sezidaven xolme. aseTi marani xSiria imereTSi (WiaTurisa da saCxeris raionebi), naklebad aris cnobili _ qvemo raWaSi, leCxumSi, guriaSi, samegreloSi.
  4. xis marani beRliTurT oTxive mxridan daxurul ficrul an Zelur marans warmoadgens, romelsac zemodan adgas beReli, romelic Cveulebriv, orferdad “sabZlurad” daxurulia yavriT. marnis zeda sarTulze beRels zogjer oTaxi akravs. beReli mosavlis Sesanaxadaa gankuTvnili, xolo oTaxi sakuWnaos movaleobas asrulebs. aq Cveulebriv inaxeba sufris WurWeli: sasmisebi da saRvineebi. marans irgvliv artyia farTo aivnebi, romlebic Ciris, tkbili kverebis, yurZnisa da xilis jagnebis, CurCxelebis gasaSrobad gamoiyeneba. marnis es saxeoba naklebad gvxvdeba raWa-leCxumSi.

zogierT adgilebSi aseve gvxvdeba qvis marani, rogorc sami mxridan, ise mTlianad daxuruli. raWa-leCxumSi qvis marnebsac tradiciisamebr zemodan adgas beReli.

rac ufro mtkiced nagebia xisa Tu qviTkiris marnebi, miT ufro mravalferovania Sig moTavsebuli inventari. SesasvlelTan iqve kuTxeSi Cveulebriv Tavmoyrilia WurisTavis “xelsaxmari”: Wuridan fxvieri miwis gadmosayreli Toxi, ayalos mosaxdeli Zelbari, ayalo miwis dasagles-dasakveri kveJo-sagozela .. kedlebis gaswvriv xis sadgarebze xorgo-sawnaxelia Cadgmuli Tixis satkbiliT _ isarniT. zogjer aqvea gamarTuli WaWis sawnexi saqaCavi anu wberi. marnis kedlebsa da koWebze gawyobilia sxvadasxva xelsawyo-iaraRi: yurZnis mosateni msxvilTaviani kobulo-satukela, WaWis misawev-mosawevi grZeltariani orSimoebi, grZeltariani sarcxebi, saTxleveebi..

Ria marani savsebiT Seesabameba dasavleT saqarTvelos bunebrivi pirobebis Taviseburebebs.. lixT-imereTis havisa da niadagis moWarbebuli tenianobis gamo, “gadaxurulSi” Wurebis damarxva sazianoa RvinisaTvis: mudmivi “Cero” da umzeoba Rvinos “dacdis”, Smoris suns miscems. Ria WurisTavze ki sasurveli simSralea: mas dila-saRamos mze udgeba, niavic uvlis, xolo zafxulis moWarbebuli sicxisagan WurisTavs aq gamarTuli saCrdilobeli ifaravs; garda amisa, WurisTavs niavi da wvimac agrilebs: “sigrileSi inaxavs Rvinos”.

amJamad Ria marnis gavrcelebis areali Semofarglulia dasavleT saqarTvelos teritoriiT, xolo aRmosavleT saqarTvelosTvis es tipi sruliad ucxoa. magram warsulSi gansxvavebuli viTareba yofila. eTnografiuli da literaturuli monacemebiT dgindeba, rom me-19 saukunis bolosTvis Ria marani arcTu iSviaTi movlena iyo qarTlSi da aqa-iq kaxeTSiac, metadre siRnaRis raionSi.

gviani feodalizmis xanis aRmosavleT saqarTvelos istoriul sabuTebSi (wyalobisa da nasyidobis wignebSi da sxv.) arcTu iSviaTad ixsenieba kompozituri termini “qvevr-marani” Tu “Wur-marani”, romelic uTuod Ria marans gulisxmobs.

arqeologiuri monacemebi aRmosavleT saqarTveloSi Ris marnis Soreul tradiciebze miuTiTebs. qarTlis teritoriaze ara erTgan aris mikvleuli adre feodaluri da gvian antikuri xanebis Ria marnis naSTebi.

 

 

daxuruli marani

daxuruli marnis gavrcelebis areali zogadad moicavs qarTl-kaxeTs da agreTve dasavleT saqarTvelos mTis zols. Ria WurisTavTan SedarebiT aq upiratesoba eniWeba daxurul marans, rac am mxareTa geografiuli TaviseburebebiT aixsneba. mag. qarTl-kaxeTSi daxuruli marani Rvinos icavs zafxulSi moWarbebuli sicxisa, xolo zamTarSi yinva sicivis mavne zegavlenisagan

qarTuli marnis am meore ZiriTad tipSi gamoiyofa ori mTavari saxeba:

a) marani _ rogorc gancalkevebiT mdgomi nageboba da b) marani – sacxovrebeli saxlis kompleqsSi. gancalkevebuli marani masalis mxriv orgvaria: qviTkiris da xis.

qviTkiris marani

es saxeoba ZiriTadad damaxasiaTebelia qarTl-kaxeTisTvis, sadac misi ramdenime qvesaxeoba dasturdeba. mraval sofelSi TiTo-orolad gvxvdeba Zveleburi qvitkiris marani, romelic gansakuTrebuli sididiT gamoirCeva. zogi maTganis sigrze aT metrs aRemateba. marnebs Tavdapirvelad hqonia miwurbaniani saxuravi, gvian ki orferda saxuravi dauSenebiaT. araerTi maTgani qarTuli xalxuri xuroTmoZRvrebis saucxoo nimuSad gvevlineba. Tvals izidavs kedlebis lamazi wyoba, fasadis mxridan Cayolebuli aguris jvrebi da zolebi, aguriT amoyvanili TaRovani Sesasvleli muxis masiuri orfrTiani karebiT.

zogi marnis Sida farTobs or araTanabar nawilad yofs TaRebiani kedeli an xis dedaboZi, romelic uxvad moCuqurTmebul grZel baliSs ebjineba. marnis mozrdil wina nawilSi Cayrilia qvevrebi, piris irgvliv gawyobili aguriT. amgvarad mopirkeTebul WurWelSi Rvino ufro sufTad inaxeba. maranSi ukan yurZnis dasawuri ganyofilebaa. aq kedelTan mTel sigrZeze miSenebulia veeba qvitkiris sawnaxeli, Cveulebriv organyofilebiani (orTvaliani) erTdroulad sxvadasxva feris yurZnis dasawurad gankuTvnili. sawnaxelis win qviTkirisave baqania yurZniani godrebis dasadgmelad. winidan baqanSi Tixis satkbile milebs gamouyviaT Tavebi. zog maranSi qvevridan amoRebuli narecxi wylis gadasaRvrelad kedelSi TaxCaa Catanebuli, mis fskerze ki gareT gamoyvanili Tixis milia CaduRabebuli.

marnis kedlebSi datanebulia moxdenili sarkmlebi da TaxCa-ganjinebi. aq Cveulebriv CaSenebulia Zveleburi buxari, zog marans moepoveba sxvenic _ umTavresad xilisa da bostneulis Sesanaxad.

qarTl-kaxeTis Zveleburi qvitkiris marnebi didi masStabis meurneobisTvisaa gankuTvnili. zog maTganSi aTeulobiT qvevri daiTvleba.

rogorc ukve iTqva, es marnebi qarTuli xalxuri xuroTmoZRvrebis saukeTeso tradiciebs ganasaxierebs. moxdenilad gawyobil-gamarTuli, “turfad nagebi” amgvari “saRvine saxli” ZvelTagan momdinare tradiciiT, mamakacTa drostarebis, lxinis adgilic iyo. albaT amitomacaa marnis erT-erT kedelSi buxari CaSenebuli. amasve migvaniSnebs erT-erT maranze warwerili leqsi:

“var marani aRSenebuli zaqaria mRvdlis iaSvilisa,

momyvani da Semnaxavi civad Rvinisa,

salxinod mosaxmari, SvilTa da SvilTaSvilisa..”

eTnografiuli monacemebiT amgvari marani xSiri iyo me-19 saukunis qarTl-kaxeTSi. imave periodSi SeZlebul memamuleebs qvitkiris marnebi did venaxebSic edgaT. yurZeni aqve iwureboda qvitkirisave sawnaxlebSi, xolo dawuruli tkbili Semdeg did marnebSi gadahqondaT. gviani feodaluri xanis istoriul sabuTebSi xSirad ixsenieba “venaxi misi sawnaxliTa”. erT xalxur leqsSi naTqvamia:

“batonma venaxi momca axali asaSenia,

Sig gavakeTe marani, movmarTe sawnaxelia.”

aRmosavleT saqarTvelos teritoriaze mravalganaa SemorCenili qvitkiris marnis naSTebi Sua feodaluri xanis naqalaqrebsa Tu nasoflarebze, eklesia-monastrebisa Tu sasaxleTa kompleqsebSi. advili SesaZlebelia, rom ufro Rrmad midiodes am teritoriaze qvitkiris marnis mSeneblobis tradicia.

gancalkevebiT mdgomi qvitkiris marani iSviaTad gvxvdebadasavleT saqarTvelos mTis zolsi: zemo imereTSi (WiaTurisa da saCxeris raionebi), leCxumsi (md. cxeniswylisa da lajanuras xeobebi) da zemo raWasa da qvemo svaneTSi (lentexis raioni). qvemo svaneTSi Colurisa da Jaxunder-CixareSis soflebSi dRemdea Semonaxuli qva-kirit naSenebi Zveli marnis naSTebi. zog maTganSi Tormetamde Wuria Cafluli. “zogi Wuri imdenad didi yofila, rom karebSi ar eteoda, ris gamoc jer Wurebs marxvdnen da Semdeg adgamdnen Senobas”. Tumca aRniSnul mxareebSi (laSxeTsa da ColurSi) vazs ar aSenebdnen, Zvelad Rvino mainc sakmaod hqoniaT. “aq marnebi specialurad RvinisTvis Sendeboda da Wurebs avsebdnen leCxumidan (nawilobriv raWidan) motanili RviniT”.

raWaSi qvitkiris marnebi ZvelTaganve uSenebiaT. nikorwmindis monastris winamZRvris mier Sedgenil sigelSi (XI s.) aRniSnulia – “nikolaos wmidas Sevqmen .. marani qvitkiri da davhfal Sigan Wuri navarZuli”.

gancalkevebiT mdgomi xis marani

gancalkevebiT mdgomi daxuruli xis marani met-naklebad gvxvdeba dasavleT saqarTveloSi. igi iSviaTia zemo imereTSi, guriasa daraWa-leCxumSi, SEdarebit xSiria samegreloSi. dasturdeba misi ori saxeoba: ficruli da Zeluri anu jargvali. amaTgan es ukanaskneli tradiciuli, mama-papuria da samegreloSi aqa-iq dRemdea SemorCenili.

xis marani tradiciulia raWisaTvis. XI s-is dokumentSi nikorwmindis monastrisaTvis xis marnis asenebazea saubari: “Sevqmen sawires.. marani muXisa da davhfal Sigan Wuri..”

aqve unda movixsenioT raWuli xis marnis Taviseburi saxeoba “mTiulTa marani”. mogvyavs misi daxasiaTeba eTnograf l. fruiZis mixedviT: cnobilia, rom raWis mTis soflebis mcxovreblebs venaxebi aqvT qvemoT, rionispira adgilebSi. iq xSirad ageben erTsarTulian, ficrul Senobas. venaxSi SearCeven iseT adgils, romelic SedarebiT mwiria (es imitom rom miwa ar mocdes), moasworeben, saZirkvlebs gaskvnian da “yores” _ “qiliks” aiyvanen. qilikis ayvanis Semdeg kedlebi daisartyleba, sartylebze gaimarTeba “dire”, romelzedac “daajenen” isrebs, zed gardigardmo gadeben “saTaves”. saTaveze daxrilad “kakutebi” gaewyoba, mere “lofinebi” da koroliT an yavriT ”sabZlurad” daixureba.

Senobas Weri ar gaaCnia, aqvs miwis iataki da erTi kari. SigniT Tavsdeba sawnaxlebi, tkbilis mosakavebeli WurWeli da yurZnis dasawuravad saWiro sxva inventari. sawnaxlis win Caflulia erTi-ori Wuri satkbiled da patara “qvevra” saxarjo RvinisaTvis. raWuli “mTiulTa marani” gankuTvnilia yurZnis dasawurad, tkbilis dasaduReblad da dasayeneblad ki “saxlis marnebi” gamoiyeneba.

marani sacxovrebeli saxlis kompleqsSi

zogadad am tipis gavrcelebis areali qarTl-kaxeTs, agreTve raWa-leCxums da svaneTs moicavs. amgvari marani gansakuTrebiT damaxasiaTebelia qarTl-kaxeTisaTvis, sadac misi araerTi nairsaxeoba dasturdeba.

qarTl-kaxeTSi amJamad gabatonebulia orsarTuliani qviTkiris sacxovrebeli saxli, romelmac aq me-19 saukunis meore naxevridan moikida fexi.. mis zeda sarTulze sacxovrebeli oTaxebia, dabla ki Cveulebriv marania gamarTuli, zogjer marans ukavia sacxovrebeli saxlis naxevarsardafis sarTuli.

kaxeTSi aqa-iq gvxvdeba adrindeli qvitkiris didi saxlebi, romrlTa qveda sarTuli zogjer mTlianad uzarmazar marans ukavia.

TvalSi mogvxvdeba marnis farTo ficruli kari. wina mxares, Cveulebriv erTi-ori fanjaracaa datanebuli. miwur (uiatako) maranSi SesvlisTanave igrZnoba sigrile. kedlebSi aqa-iq TaxCebia, xSirad ganjinacaa gamarTuli. zog marans aqvs ukana karic ezoSi – Sina venaxSi gasasvlelad.

erT-erT kedelTan xis navi dgas an qvitkiris sawnaxelia miSenebuli. nav-sawnaxelis win ufros-umcrosobiT Cayrilia saRvine qvevr-qocoebi, pirze qvis mrgvali sarqvelebiT.

kedlebze, koWoebze, sakidebze, TaxCa-ganjinebSi gawyobilia meRvineobis nairgvari iaraR-WurWeli: satkbile Rarebi, xis niCbebi, grZeltariani sarcxebi, Tu krazanis konebi, Tixisa da spilenZis xapirebi, spilenZis Tungebi, Zabrebi.. qarTlis marnebSi xSirad gamarTulia Zveleburi WaWis sawnexi xelsawyo _ saqajavi.

ufro adrindel viTarebas asaxavs qarTl-kaxeTSi aqa-iq SemorCenili ertsarTuliani, “dabali” saxli, romlis erTi Tvali sacxovrebelia, meoreSi ki marania gamartuli.

am saxeobis Soreul winaprad unda miviCnioT urbnisis naqalaqarze gaTxrili VI_VIII saukuneebis alizis marnebi, romlebic aliziTve nageb sacxovrebelzea uSualod mibmuli.

aseve Zvel tradiciebs ganasaxierebs qarTl-kaxeTSi zogan SemorCenili dabali saxlebi, zed midgmuli ficruli an lastis marniT.

marani qarTlSi warsulSi gabatonebuli banian-erdoiani darbazis kompleqsis erT-erT saTavsodac gvevlineba. qvemo qarTlSi, TrialeTSi, mesxeT-javaxeTSi sxvadasxva adgilas bolo dromdea SemorCenili darbazuli sacxovreblebi, sagangebo sameurneo saTavsoTi, romelsac marans uwodeben.

dabolos, am tipis marnis Tavisebur saxeobas qmnis cixe-marani. qarTl-kaxeTSi aqa-iq kidev gvxvdeba gviani Sua saukuneebis droindeli coxe-koSkebi, sadac qveda sarTuli mTlianad marans aqvs daTmobili.

(andro lekiaSvilis statiidan “marani”. saqartvelos istoriul-eTnografiuli atlasi. 1980 )


Georgian TopSites
List Clicky Web Analytics